İslam’daki Hareket İlkesinin Türk Cumhuriyet Devrimleriyle İlişkisi🫆THE RELATIONSHIP BETWEEN THE PRINCIPLE OF MOVEMENT IN ISLAM AND THE REPUBLICAN REVOLUTIONS OF TÜRKİYE🫆DAS VERHÄLTNIS ZWISCHEN DEM BEWEGUNGSPRINZIP IM ISLAM UND DEN REPUBLIKANISCHEN REVOLUTIONEN DER TÜRKEI🫆العلاقة بين مبدأ الحركة في الإسلام والثورات الجمهورية في تركيا

İslam’daki Hareket İlkesinin Türk

Cumhuriyet Devrimleriyle İlişkisi [*] 


(English & Deutsch & العربية versions below)


Şimdi, İmamı Azam fikriyâtıyla Atatürk Cumhuriyeti arasında İkbal’in gördüğü ilişkiyi, kendi eserinden izlemek üzere SÖZÜ İKBAL’E BIRAKIYORUZ. 


(Bazı yardımcı açıklamalar için zaman zaman araya gireceğimizi de ifade edelim.YNÖ)


“İSLAM BÜNYESİNDE HAREKET İLKESİ”


“İslam bünyesindeki hareket ilkesi nedir? Bu ilke, ‘İÇTİHAD’ olarak anılır…”


“Bu çalışmamda ben, içtihadın sadece birinci mertebesine, başka bir deyişle, kanun koymada tam otorite konusuna odaklanacağım. İçtihadın bu derecesinin mümkün olduğu, TEORİK OLARAK, tüm Sünnî ekollerce kabul edilmiştir, fakat bu ekollerin kurulduğu günden beri bu mertebe PRATİK OLARAK işlemez hale sokulmuştur. Çünkü ‘TAM İCTİHAD’ FİKRİ, BİR TEK ŞAHISTA VÜCÛD BULMASI NEREDEYSE İMKÂNSIZ OLAN ŞARTLARLA KUŞATILMIŞTIR. İçtihadı böylesine zorlaştırıcı bir tavır, aslında Kur’an’a dayanması gereken bir hukuk sistemine son derece yabancıdır. Çünkü Kur’an, hayatı esaslı biçimde hareketli bir yapıya dayandırır.”


“Bazı Batılı yazarlar, İslam fıkhının donuk bir karakter taşımasını

Türklerin etkisine bağlamaktadır. Bu tamamıyla tutarsız bir görüştür; çünkü kabul görmüş İslam fıkıh ekolleri, İSLAM TARİHİNDE TÜRK ETKİSİNİN BAŞLAMASINDAN ÇOK ÖNCE kuruluşlarını tamamlamıştı. Kanaatimce, gerçek sebepler başkadır…”


“Türkiye’ye gelince; modern felsefî düşüncelerle takviye edilmiş ve

genişletilmiş içtihad fikrinin Türk milletinin dînî ve siyasî düşünce

hayatında uzun süreden beri devrede olduğunu görmekteyiz. Bu, Halim Sabit Şibay (ölm. 1946) tarafından modern sosyolojik kavramlara dayandırılan ‘YENİ İSLAM FIKHI’ teorisinde açıkça dikkat çekmektedir.”


“Eğer İslam Rönesansı, yaşayan bir realite ise ki ben onun yaşayan bir realite olduğuna inanmaktayım, bir gün bizler dahî, TIPKI TÜRKLER GİBİ, ENTELLEKTÜEL MİRASIMIZI YENİDEN BİR DEĞERLENDİRMEYE TÂBÎ TUTMALIYIZ.”


“Şimdi, Türkiye’de dînî-siyasî düşüncenin durumunu anlatmaya

geçebilirim. Bu anlatımım sizlere, bu ülkenin son zamanlardaki fikir ve faaliyet alanında içtihad kuvvetinin nasıl belirginleştiğini gösterecektir.”

“İslam’ın ruhu olan TEVHÎD’in esası, yani korunması gereken esas idesi, EŞİTLİK, DAYANIŞMA ve ÖZGÜRLÜKtür. İslam açısından devlet; bu ideal ilkeleri somut bir beşeri organizasyon yardımıyla zaman-mekan kuvvetlerine dönüştürerek gerçekleştirme çabasının kurumlaşmış halidir. İSLAM’DA DEVLET, SADECE VE SADECE BU ANLAMDA TEOKRATİKTİR. İslam, ‘kişisel despotluğunu sanal bir yanılmazlık perdesi altında gizlemeyi her zaman başarabilecek’ bir ‘TANRI VEKİLİ’nin egemen olduğu devlet şeklini kabul etmez. İSLAM’A DIŞARIDAN YÖNELTİLEN ELEŞTİRİLER, DİKKATE ALINMASI GEREKEN BU ÖNEMLİ GERÇEĞİ GÖZDEN KAÇIRMAKTADIR.”


“İslam’da Kutsal olan-kutsal olmayan diye bir ayrım yoktur; kutsal olmayan âlem diye bir şey yoktur. Şu sınırsız madde âlemi, ruhun kendisini ortaya koyması için bir alan teşkil etmektedir. O halde her yer kutsaldır. Yüce Peygamber’in ifade buyurduğu gibi, ‘Bütün yeryüzü, bütün varlıklar âlemi bir secdegâhtır, bir mabettir.’ İslam’a göre, devlet, ruhsal olanı beşerî teşkilatlar aracılığıyla hayata geçirmenin gayretini ifade etmektedir. İşte bu anlamda olmak şartıyla, SALT İSTÎLÂCILIK PEŞİNDE KOŞMAYAN ve anılan ideallerin (EŞİTLİK, DAYANIŞMA ve ÖZGÜRLÜK) hayata geçirilmesini hedefleyen her devlet Tanrısal iradeye uygundur.”


“Öte yandan, liderliğini 1921’de ölen Sadrazam Said Halim Paşa’nın yaptığı ‘DÎNÎ ISLÂHAT FIRKASI’, İslam’ın, İDEALİZM İLE POZİTİVİZMİN ÂHENKLİ BİR KUCAKLAŞMASI olduğu yolunda esaslı bir tezde ısrar ediyordu.”


“Said Halim Paşa’ya göre, İslam, özünde, dinamik bir hayat tecrübesini hedefler. Bu dinamizmi yeniden kazanmanın tek çaresi, İslam’ı hareketsiz hale getiren SERT KABUĞU İslam’ın üzerinden çekip atmaktır. Ancak bu yolla ahlaksal, sosyal ve siyasal ideallerimizi, onlara yaraşan orijinalliğe, evrenselliğe ve dinamizme yaraşır biçimde yeniden inşa edebiliriz. Bunun için ilk yapılması gereken de ÖZGÜRLÜK, EŞİTLİK VE DAYANIŞMANIN ÖZGÜN HAKÎKATLERİNİ yeniden keşfetmektir.”


“Görüyorsunuz ki, Said Halîm Paşa, İSLAM FIKHININ MODERN DÜŞÜNCE VE DENEYİMLER IŞIĞINDA, YENİ BİR BAKIŞ AÇISIYLA VE YENİDEN YAPILANDIRILMASINA İMKÂN VERECEK BİR İCTİHAD HÜRRİYYETİNİ SAVUNUYOR.”


“Şimdi, izin verin, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin, anılan içtihad gücünü, halifelik kurumu açısından nasıl kullandığına bakalım. Sünni fıkha göre, bir halife/imam/devlet başkanı atamak mutlak bir kaçınılmazlıktır. Bu bağlamda akla gelen ilk soru şudur: ‘Halifelik hak ve yetkisi bir kişiye verilebilir mi?’ Türkiye’nin bu noktadaki içtihadı şu olmuştur: İslam’ın ruhuna göre, devlet başkanlığı demek olan halifelik hak ve yetkisi tek bir kişiye tevdi edilebileceği gibi, seçilmiş bir meclise de tevdi edilebilir. Bildiğim kadarıyla, Mısır ve Hindistan fukahâsı bu konuda henüz bir görüş beyan etmiş değildir. Şahsen ben, Türk içtihadının, mükemmeli yakalamış ideal bir görüş -perfectly sound- olduğu kanısını taşıyorum. Bu nokta üzerinde tartışma açmak tamamen yersizdir. Hükümetin cumhuriyet ilkelerine uygun şekli, İslam’ın ruhuyla sadece tam bir uyuşum sergilemekle kalmaz, İslam dünyasında başıboş kalmış yeni kuvvetlere bir bakış açısı kazandırmak bakımından da bir zaruret olarak karşımıza çıkar.”


“Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin içtihadını anlamak için, izin verin,

sizi, İslam’ın ilk tarih felsefecisi İbn Haldun’un öncü fikirleriyle tanıştırayım. İbn Haldun (ölm. 808 / 1405) ünlü eseri Mukaddime’de, küresel İslam hilafetiyle ilgili olarak birbirinden farklı üç görüşe işaret eder;”

“1: Küresel hilafet, tanrısal bir kurumdur ve bunun için de kaçınılmazdır,

2: Hilafet meselesi sadece sıradan bir KAMU YARARI meselesidir,

3: Hilafet diye bir kuruma hiç ihtiyaç yoktur.”


“Son görüş, hâricîlerindir. Anlaşılan o ki, Türkiye, birinci görüşten vazgeçip KÜRESEL HILÂFETİ SIRADAN BİR KAMU YARARI MES’ESESİ OLARAK DEĞERLENDİREN Mûtezîle görüşünü benimsemiştir. Türkler şu görüşü savunuyorlar: ‘Siyasal düşünce sistemimizde,’ geçmiş politik deneyimlerimizi dikkate almak zorundayız. O deneyimler bize gösteriyor ki, küresel hilafet olgusu, amelî (pratik) bakımdan iflas etmiştir. Küresel hilafet sistemi, İslam imparatorluğu eksiksiz işlediği zamanda uygulanacak bir sistemdir. Bu eksiksiz işleyen imparatorluk dağıldığı için bağımsız politik birlikler vücut bulmuştur. Bu yüzden KÜRESEL HILÂFET fikri artık uygulanabilir olmaktan çıkmıştır ve çağdaş İslam’ın yeniden organize edilmesinde, yaşayan bir faktör olarak herhangi bir anlam ifade edemez.”


“Küresel hilafet fikri, günümüzde yararlı bir amaca hizmet etmek şöyle dursun, bağımsız Müslüman devletlerin bir birlik oluşturmalarına giden yolda ciddi bir engel oluşturmaktadır. İRAN, hilafete ilişkin doktrin farkları yüzünden Türklerden tamamen ayrı bir tavır takınmıştır. FAS, onların tümüne her zaman güvensizlikle bakmıştır. ARABİSTAN’a gelince, o bu konuda hep özel emeller taşımıştır. Müslümanlar arasındaki bütün bu kırılmalar, aslında uzun zaman önce yok olmuş sembolik ve nostaljik bir güçte anlamsız bir ısrar uğruna vuku bulmuştur. Bu durumda biraz daha ileri giderek şöyle söylenebilir: ‘Siyasal düşüncemizde yaşanan deneyimlerden neden ders almayalım?’ Kâdî Ebû Bekr el-Bâkıllânî (ölm. 403/1012), yaşanan tecrübelere bakarak ‘HILÂFETTE KUREYŞÎLİK -Hz. Peygamber devrinde Kureyş kabilesinin sahibolduğu güce dayalı olarak İslam dünyasını yönetmesine ilişkin kabul’ şartından, Kureyş’in o gücünü çoktan yitirmiş olduğu gerçeğine bakarak vazgeçmedi mi? Hilâfette Kureyşîlik şartına şahsen inanmakta olan İbni Haldûn bile, asırlar önce, bu tezi terketti. İbn Haldûn şöyle söylüyor: ‘Madem ki Kureyş’in gücü işe yaramaz hale gelmiştir, o halde tek çare, en güçlü kişiyi, gücünü gösterebileceği bir ülkede halife olarak kabul etmektir.’ İbn Haldun, böylece, vakıaların zorlayıcı tabiatını ve mantığını fark eden bir insan sıfatıyla bir görüş teklif etmektedir. Bu görüş, daha İbni Haldûn zamanında zayıf belirtileri henüz fark edilmeye başlanan ‘enternasyonal İslam’a ilişkin ilk ve bulanık vizyon olarak mütalaa edilebilir.”


“Hayatın bambaşka şartları altında yaşamış olan fakihlerin skolastik akıl yürütmelerinde değil de, yaşanan deneyimlerin ortaya koyduğu gerçeklerden ilham alan modern Türklerin tavırları da bu olmuştur.”


“Benim düşünceme göre, Türklerin öne çıkardığı bu kanıtlar, doğru değerlendirilecek olursa, bu yönde uluslararası bir idealin doğduğunu ilan eder mahiyettedir. Bu ideal İslam’ın özünü oluşturmasına rağmen, bu dinin ilk asırlarında ortaya çıkmış olan ARAP EMPERYALİZMİ onu gölgelemiş veya onun yerine geçmiştir.”


“İşte bu yeni ideal, şiirleri Auguste Comte’un felsefesinden mülhem

olan ve Türkiye’nin bugünkü tefekküründe çok önemli bir paya

sahip bulunan büyük milliyetçi şair Ziya Gökalp’in eserinde yankılanmıştır. Ziya Gökalp’in şiirlerinden bir tanesinin özetini, Profesör Fischer’in Almanca tercümesinden aktarıyorum:”


“İslam adına gerçekten etkili bir siyasal birlik vücuda getirmek için,

her şeyden önce, bütün Müslüman ülkeler bağımsız hale gelmelidirler. 

Daha sonra da bunlar bir bütün halinde bir tek halifeye bağlanmalıdırlar. Böyle bir şey, şu an itibarıyla mümkün müdür? Eğer mümkün olmayacaksa herkes beklemelidir. Bu arada, Istanbul’daki halife de, layıkıyla işleyebilecek modern bir devletin temellerini atabilmek için kendi evini yeniden düzenlemelidir. Milletlerarası âlemde zayıfa yönelik bir ilgi ve kayırma söz konusu değildir, bu âlemde hürmete layık görülen, sadece kuvvettir.”


“Ziya Gökalp’in bu satırları, günümüz Müslümanlarının eğilimlerini açıkça dile getirmektedir. Yaşadığımız günlerde her Müslüman millet, kendi benliğinin derinliklerine çekilip güçlenmeli ve dünya çapında kudretli bir ‘Müslüman cumhuriyetler ailesi’ oluşturulana kadar, bakışını bir süre için sadece kendi varlığına çevirmelidir.”


“Ziya Gökalp (ölm. 1924) gibi milliyetçi düşünürlere göre, gerçek ve yaşayan bir birlik oluşturmak, sadece sembolik bir liderlikle elde edilebilecek kadar kolay değildir. Böyle bir birlik, aralarındaki ırksal rekabetlerin daha yüce bir ruhsal özlemin birleştirici bağıyla törpülenip dengelendiği ve uyumlu hale getirildiği çok sayıda özgür ve bağımsız birimler (devletler) biçiminde somutlaşarak nihâî ve ideal şekline kavuşur.”


“Ziya Gökalp’in ‘Din ile İlim’ adlı şiirinden alacağım aşağıdaki parça, günümüz İslam dünyasında yavaş yavaş şekillenmekte olan genel din anlayışını anlamamıza biraz daha ışık tutacaktır:”


“Din ile İlim”

“Insanların ilk mürşidi kimlerdir?

Hiç şüphesiz peygamberler, veliler. 

Bu devirde din, hikmete rehberdir,

Ahlâk, sanat hep o nûrdan alır fer. 


Fakat sonra din yerini ham zühde

Verir, artık coşkun vecdi azalır;

Velilerin yeller eser yerinde,

Mürşid adı fakîhlere irs kalır.


Fakîhlerin kılavuzu nakliyyât,

Dini zorla sürüklerler bu yola. 

Hikmet der ki “Bana rehber akliyyât,

O halde siz sağa gidin, ben sola.”


Din mürebbi olur, hikmet muallim;

Her birisi çeker ruhu bir yana!

Savaşırken bunlar, çıkar meydana

Tecrübeden doğma müsbet bir ilim;


Bu son üstat der ki : “Nakil tarihtir,

Akıl yolu, bu tarihin usulü;

Ikisi de aynı şeyi gösterir

Matlub olan ruhun ona vusûlü.”


O şey nedir?… Bir vecidli gönül mü,

Kudsî olan her şey ona dil midir?

Öyleyse al benim de son sözümü:

“Din, kalpteki vecdin müsbet ilmidir!”

————————————————

Fer: Güç, kuvvet; parlaklık, aydınlık

Zühd: Her türlü zevke karşı koyarak kendini ibadete vermek, takva

Vecd: Coşkunluk, coşku

Fakîh: Fıkıh ilmini bilen, Islâm hukukçusu

İrs: Miras

Nakliyyât: Nakil yoluyla elde edilen bilgiler, anlatılanlardan öğrenilen şeyler

Akliyyât: Akıl yoluyla araştırılıp bilinebilen bilgiler

Mürebbî: Terbiye eden, eğitici

Hikmet: Felsefe

Muallim: Öğreten, ilim öğreten

Müsbet: Pozitif

Matlûb: Talep edilen, istenilen, aranılan şey

Vusûl: Erişme, ulaşma, varma

——————-—————————

“Bu satırlar, Türk düşünürü Ziya Gökalp’in, Comte’un, insan zihninin gelişmesinde esas saydığı [dînî, metafizik ve bilimsel üç devre] teorisini İslam’ın din perspektifine ne kadar güzel uyarladığını açık bir şekilde göstermektedir. Şunu da ifade etmeliyiz: Bu satırlarda kristalleşen din anlayışı, Ziya Gökalp’in, Türkiye’nin eğitim sisteminde Arapça’ya verilen payeye karşı tutumunu da göstermektedir.”


“Gökalp, bu noktada şöyle yazıyor:

“Bir ülke ki, camiinde Türkçe Kur’an okunur,

Köylü anlar manasını namazdaki duanın…

Bir ülke ki mektebinde Türkçe Kur’an okunur,

Büyük küçük herkes bilir buyruğunu Hüda’nın…

Ey Türkoğlu işte senin orasıdır vatanın!”


“Eğer dinin gayesi, kâlbi rûhânîleştirmek ise insan ruhuna nüfûz etmek kaçınılmazdır. Ve Ziya Gökalp’e göre, insanın iç âleminde bu nüfûzun en iyi şekilde gerçekleşmesi için, rûhânîleşmeyi sağlayacak fikirlerin, kişinin ana diliyle ete kemiğe büründürülmesi gerekir.”


“Hindistan’da çoğu insan bu şekilde Arapça’nın yerine Türkçe’nin

geçirilmesini eleştiri ve itham konusu yapacaktır. Zaman içinde görülecek

bazı sebepler yüzünden, Gökalp’in bu içtihadı, ciddi sataşmalara ve meydan okumalara açıktır. Ama kabul edilmesi gerekir ki, Gökalp tarafından önerilen reform aslında İslam tarihinin geçmişinde örneği olmayan bir öneri değildir. Müslüman Endülüs’ün liderlerinden biri ve milliyeti bakımından bir Berberî olan Muhammed bin Tumart (ölm. 525 / 1130) iktidara gelip Muvahhidler devletinin rûhânî kadro ve sistemini oluşturduğunda, eğitimsiz Berberîerin durumunu dikkate alarak şu emri vermiştir: Kur’an Berberî diline tercüme edilip bu dilde okunacak. Ezan da Berberî dilinde okunacak. Bütün din uleması ve din adamları Berberî dilini öğrenmeye mecbur tutulacak.”


YNÖ : İkbal, bir fakih olmadığı için, Kur’an’ın tercümesiyle ibadet meselesinde haklı olarak sadece düşünce ve siyaset tarihinden örnekler veriyor.  Oysa ki savunduğu bu anlayışın, İslam fıkıh tarihinde onlarca kaynağı ve yüzlerce savunucusu vardır. Dahası, Kur’an’ın tercümesiyle namaz kılınacağına, ezanın tercümesinin okunabileceğine ilişkin ilk fetvayı veren kişi, İslam fıkhının babası sayılan İmamı Azam’dır. Hem de İbn Tumart’tan dört asır, Ziya Gökalp’ten on iki asır önce. Bizim bilmemiz gereken şudur: Kur’an’ın tercümesiyle ibadet fikrinin tarihî öncüsü de fıkhî öncüsü de İmamı Azam’dır.


YAŞAR NURİ ÖZTÜRK


[*] Rahmetli Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk’ün (Kur’an Penceresinden Türk Kurtuluş Savaşına Bir Bakış) adlı kitabından…

                    **********

ENGLISH

THE RELATIONSHIP BETWEEN THE PRINCIPLE OF MOVEMENT IN ISLAM AND THE REPUBLICAN REVOLUTIONS OF TÜRKİYE


We shall now LET IQBAL SPEAK for himself, so that we may trace, through his own work, the relationship he perceived between the intellectual tradition of Imam Abu Hanifa and the Republic of Atatürk.


(Let us also mention that we shall occasionally interrupt the text to provide certain explanatory notes.YNÖ)


“THE PRINCIPLE OF MOVEMENT IN THE STRUCTURE OF ISLAM”


“What is the principle of movement in the structure of Islam? This principle is known as ‘IJTIHAD’…”


“In this lecture, I propose to concentrate on the first degree of ijtihad alone, namely, the complete authority in legislation. The possibility of this degree of ijtihad has been theoretically admitted by all schools of Sunni jurisprudence; yet, ever since these schools were established, this degree has been rendered practically inoperative. This is because THE IDEA OF ‘ABSOLUTE IJTIHAD’ HAS BEEN SURROUNDED BY CONDITIONS THAT ARE ALMOST IMPOSSIBLE TO FULFIL IN A SINGLE INDIVIDUAL. Such an attitude, which makes ijtihad exceedingly difficult, is in fact utterly alien to a legal system that ought to be grounded in the Qur’an. For the Qur’an bases life fundamentally upon a dynamic structure.”


“Some Western writers attribute the rigid character of Islamic jurisprudence to Turkish influence. This is an entirely inconsistent view, because the established schools of Islamic jurisprudence had completed their formation LONG BEFORE THE BEGINNING OF TURKISH INFLUENCE IN ISLAMIC HISTORY. In my opinion, the real causes lie elsewhere…”


“As for Türkiye, we observe that the idea of ijtihad, reinforced and expanded by modern philosophical thought, has long been at work in the religious and political intellectual life of the Turkish nation. This is clearly evident in the theory of ‘THE NEW ISLAMIC JURISPRUDENCE’, developed by Halim Sabit Şibay (d. 1946) on the basis of modern sociological concepts.”


“If the Islamic Renaissance is a living reality—which I believe it is—then one day we, too, must SUBJECT OUR INTELLECTUAL HERITAGE TO A REASSESSMENT, JUST AS THE TURKS HAVE DONE.”


“I may now proceed to describe the state of religious and political thought in Türkiye. My account will show you how the power of ijtihad has manifested itself in the recent intellectual and practical developments of this country.”


“The essence of Tawhid, which is the spirit of Islam, and the fundamental idea that must be preserved, consists of EQUALITY, SOLIDARITY AND FREEDOM. From the Islamic point of view, the state is the institutionalised form of the endeavour to transform these ideal principles into forces operating within the dimensions of time and space, through a concrete human organisation. THE STATE IN ISLAM IS THEOCRATIC ONLY AND EXCLUSIVELY IN THIS SENSE. Islam does not accept a form of government dominated by a ‘DEPUTY OF GOD’ who can always manage to conceal his personal despotism behind an artificial veil of infallibility. CRITICISMS DIRECTED AT ISLAM FROM OUTSIDE OVERLOOK THIS IMPORTANT TRUTH, WHICH DESERVES TO BE TAKEN INTO ACCOUNT.”


“In Islam, there is no distinction between the sacred and the profane; there is no such thing as a profane realm. This boundless material world constitutes a field in which the spirit manifests itself. Therefore, everywhere is sacred. As the Holy Prophet declared: ‘The entire earth, the whole realm of existence, is a place of prostration, a sanctuary.’ According to Islam, the state represents the endeavour to bring the spiritual into reality through human institutions. In this sense, therefore, EVERY STATE THAT DOES NOT PURSUE MERE CONQUEST AND SEEKS TO REALISE THE AFOREMENTIONED IDEALS (EQUALITY, SOLIDARITY AND FREEDOM) IS IN ACCORDANCE WITH THE DIVINE WILL.”


“On the other hand, the ‘PARTY FOR RELIGIOUS REFORM’, led by Grand Vizier Said Halim Pasha, who died in 1921, insisted upon a fundamental thesis: that Islam represents A HARMONIOUS EMBRACE OF IDEALISM AND POSITIVISM.”


“According to Said Halim Pasha, Islam essentially aims at a dynamic experience of life. The only way to regain this dynamism is to cast off the RIGID SHELL that has rendered Islam motionless. Only in this way can we reconstruct our moral, social and political ideals in a manner worthy of their originality, universality and dynamism. The first thing to be done for this purpose is to rediscover the ORIGINAL TRUTHS OF FREEDOM, EQUALITY AND SOLIDARITY.”


“You can see that Said Halim Pasha advocates a FREEDOM OF IJTIHAD that would make it possible to reconstruct Islamic jurisprudence from a new perspective, in the light of modern thought and experience.”


“Now, allow me to examine how the Grand National Assembly of Türkiye exercised this aforementioned power of ijtihad with regard to the institution of the Caliphate. According to Sunni jurisprudence, the appointment of a caliph/imam/head of state is an absolute necessity. In this connection, the first question that arises is: ‘Can the right and authority of the Caliphate be vested in a single individual (or an institutional body of professionals)?”


“Türkiye’s ijtihad on this matter has been as follows: According to the spirit of Islam, the right and authority of the Caliphate, which is equivalent to the office of head of state, may be entrusted to a single individual, or it may be vested in an elected assembly. As far as I know, the jurists of Egypt and India have not yet expressed an opinion on this matter. Personally, I consider the Turkish ijtihad to be an ideal position that is perfectly sound. There is absolutely no point in opening this issue to further debate. The republican form of government is not merely in complete harmony with the spirit of Islam; it also presents itself as a necessity for providing direction to the new forces that have been left adrift in the Islamic world.”


“To understand the ijtihad of the Grand National Assembly of Türkiye, allow me to introduce you to the pioneering ideas of Ibn Khaldun, the first philosopher of history in Islam. In his famous work, the Muqaddimah, Ibn Khaldun (d. 808 AH / 1405 CE) identifies three different views concerning the universal Islamic Caliphate:”

  1. The universal Caliphate is a divinely ordained institution and is therefore indispensable.
  2. The question of the Caliphate is merely an ordinary matter of PUBLIC INTEREST.
  3. There is no need whatsoever for an institution called the Caliphate.

“The last position belongs to the Kharijites. It appears that Türkiye has abandoned the first position and adopted the Mu’tazilite view, which regards THE UNIVERSAL CALIPHATE AS AN ORDINARY MATTER OF PUBLIC INTEREST.”


“The Turks defend their position as follows: ‘In our system of political thought, we must take our past political experiences into consideration. Those experiences have shown us that the institution of the universal Caliphate has failed in practical terms. The system of universal Caliphate was one that could be implemented when the Islamic Empire was functioning as an integrated whole. Since that integrated empire has disintegrated, independent political entities have emerged. Consequently, THE IDEA OF A UNIVERSAL CALIPHATE HAS CEASED TO BE PRACTICALLY APPLICABLE AND CAN NO LONGER HAVE ANY SIGNIFICANCE AS A LIVING FACTOR IN THE REORGANISATION OF CONTEMPORARY ISLAM.”


“Far from serving any useful purpose today, the idea of a universal Caliphate constitutes a serious obstacle to the formation of a union among independent Muslim states. IRAN has adopted an entirely different attitude from that of the Turks because of doctrinal differences concerning the Caliphate. MOROCCO has always viewed all of them with suspicion. As for ARABIA, it has consistently pursued its own particular ambitions in this matter. All these divisions among Muslims have, in fact, arisen from an irrational insistence upon a symbolic and nostalgic (caliphate) power that disappeared long ago.”


“In these circumstances, we may go a step further and ask: ‘Why should we not learn from the lessons of our political experience?”


“Did Qadi Abu Bakr al-Baqillani (d. 403 AH / 1012 CE) not abandon the condition of ‘QURAYSHI DESCENT FOR THE CALIPHATE’—the acceptance that the Islamic world should be governed by a member of the Quraysh tribe, based on the power that tribe possessed during the Prophet’s lifetime—when he recognised that Quraysh had long since lost that power?”


“Even Ibn Khaldun, who personally believed in the requirement of Qurayshi descent for the Caliphate, abandoned this thesis centuries ago. Ibn Khaldun states: ‘Since the power of Quraysh has become ineffective, the only solution is to recognise the strongest individual as caliph in a country where he is capable of demonstrating his power.’”


“Thus, Ibn Khaldun, recognising the compelling nature and logic of actual circumstances, proposes a particular position. This position may be regarded as the first, albeit indistinct, vision of ‘international Islam’, whose faint initial signs were only beginning to become perceptible in Ibn Khaldun’s own time.”


“This, too, has been the attitude of the modern Turks, whose thinking draws inspiration from the realities revealed by lived experience rather than from the scholastic reasonings of jurists who lived under entirely different conditions.”


“In my opinion, the arguments advanced by the Turks, if properly evaluated, are indicative of the emergence of an international ideal in this direction. Although this ideal constitutes the very essence of Islam, ARAB IMPERIALISM, which emerged during the first centuries of this religion, overshadowed it or took its place.”


“This new ideal found an echo in the works of the great Turkish nationalist poet Ziya Gökalp, whose poetry was inspired by the philosophy of Auguste Comte and who occupies a very important place in contemporary Turkish thought. I quote a summary of one of Ziya Gökalp’s poems from Professor Fischer’s German translation: ‘To establish a truly effective political union in the name of Islam, all Muslim countries must first become independent. They must then unite as a whole under a single caliph. Is such a thing possible at the present moment? If it is not, everyone must wait. Meanwhile, the caliph in Istanbul must put his own house in order in order to lay the foundations of a modern state capable of functioning properly. In the international arena, there is no concern or favour shown towards the weak; it is only strength that commands respect.’”


“These lines by Ziya Gökalp clearly express the tendencies of contemporary Muslims. In our time, every Muslim nation must withdraw into the depths of its own identity and strengthen itself, directing its attention, for a while, exclusively towards its own existence, until a powerful ‘FAMILY OF MUSLIM REPUBLICS’ is established on a global scale.”


“According to nationalist thinkers such as Ziya Gökalp (d. 1924), the establishment of a genuine and living union is not something that can be achieved so easily through symbolic leadership alone. Such a union attains its ultimate and ideal form by taking shape as a multitude of free and independent entities (states), in which RACIAL (ethnical) RIVALRIES among them are tempered, balanced and harmonised through the unifying bond of a higher spiritual aspiration.”


“The following passage, which I shall quote from Ziya Gökalp’s poem ‘Religion and Science’, will shed further light on the general understanding of religion that is gradually taking shape in the contemporary Islamic world:”


“RELIGION AND SCIENCE”


Who were the first guides of humankind?


Without doubt, the prophets and the saints.


In this age, religion guides us towards wisdom;


Morality and art alike draw their light from it.


But later, religion gives way to crude asceticism,


And its passionate ecstasy gradually fades;


The winds of the saints no longer blow,


And the title of spiritual guide passes to the jurists.


The jurists’ guidance is based on transmitted reports;


They forcibly drag religion along this path.


Wisdom says: “My guide is rational knowledge;


Therefore, you go to the right, while I go to the left.”


Religion becomes an educator, wisdom an instructor;


Each draws the spirit in a different direction!


As they struggle against one another, there emerges


A positive science born of experience.


This final master declares:


“Tradition is history;


Reason is the method by which history is understood.


Both point towards the same thing:


The attainment of that which the spirit seeks.”


What is that thing? Is it a heart filled with ecstasy,


To which everything sacred gives expression?


If so, then hear my final word:


“RELIGION IS THE POSITIVE SCIENCE OF ECSTASY IN THE HEART!”


“These lines clearly demonstrate how beautifully the Turkish thinker Ziya Gökalp adapted Comte’s theory of the three stages in the development of the human mind—[the religious, the metaphysical and the scientific stages]—to Islam’s perspective on religion. We should also point out that the understanding of religion crystallised in these lines reveals Gökalp’s attitude towards the privileged place accorded to Arabic language in Türkiye’s educational system.”


“Gökalp writes on this point:


‘A country where the Qur’an is recited in Turkish in its mosques,


Where the villagers understand the meaning of the prayers they utter during worship…


A country where the Qur’an is taught in Turkish in its schools,


Where young and old alike know the commandments of God…


O son of the Turk, that is your homeland!’”


“If the purpose of religion is to spiritualise the heart, then penetrating the human soul is indispensable. And according to Ziya Gökalp, for this penetration to take place most effectively within the inner world of the individual, the ideas that bring about spiritualisation must be embodied in the individual’s own mother tongue.”


“In India, many people will criticise and condemn the replacement of Arabic with Turkish in this manner. For certain reasons that will become apparent in due course, Gökalp’s ijtihad is open to serious objections and challenges. Nevertheless, it must be acknowledged that the reform proposed by Gökalp is not without precedent in the history of Islam.”


“When Muhammad ibn Tumart (d. 525 AH / 1130 CE), one of the leaders of Muslim Andalusia and a Berber by nationality, came to power and established the religious cadres and system of the Almohad state, he took the circumstances of the uneducated Berbers into consideration and issued the following decree: The Qur’an was to be translated into the Berber language and recited in that language. The call to prayer, too, was to be made in Berber. All religious scholars and clerics were required to learn the Berber language.”


YNÖ : Since Iqbal was not a jurist, he quite rightly confines himself to examples from intellectual and political history when discussing the question of worship through the translation of the Qur’an. Yet the understanding Iqbal advocates has dozens of sources and hundreds of defenders in the history of Islamic jurisprudence. Moreover, the first person to issue a fatwa permitting prayer through a translation of the Qur’an and the recitation of the translated call to prayer was Imam Abu Hanifa, who has been regarded as the father of Islamic jurisprudence. And this was four centuries before Ibn Tumart and twelve centuries before Ziya Gökalp… What we must know is this: THE HISTORICAL PIONEER AS WELL AS THE JURISPRUDENTIAL PIONEER OF THE IDEA OF WORSHIPPING THROUGH A TRANSLATION OF THE QUR’AN IS IMAM ABU HANIFA.


YAŞAR NURİ ÖZTÜRK


[*] From the book “An Outlook on the Turkish War of Independence Through the Window of the Qur’an” by the late Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk.

                     *************

DEUTSCH


DAS VERHÄLTNIS ZWISCHEN DEM BEWEGUNGSPRINZIP IM ISLAM UND DEN REPUBLIKANISCHEN REVOLUTIONEN DER TÜRKEI


Wir wollen nun IQBAL SELBST ZU WORT KOMMEN LASSEN, um anhand seines eigenen Werkes das Verhältnis nachzuzeichnen, das er zwischen der geistigen Tradition Imam Abu Hanifas und der Republik Atatürks erkannt hat.


(An dieser Stelle sei auch erwähnt, dass wir den Text gelegentlich unterbrechen werden, um einige erläuternde Anmerkungen einzufügen.)


„DAS BEWEGUNGSPRINZIP IN DER STRUKTUR DES ISLAMS“


„Was ist das Bewegungselement in der Struktur des Islams? Dieses Prinzip ist unter dem Begriff ‚IDSCHTIHAD‘ bekannt …“


„In diesem Vortrag beabsichtige ich, mich ausschließlich auf die erste Stufe des Idschtihad zu konzentrieren, nämlich auf die uneingeschränkte gesetzgeberische Autorität. Die Möglichkeit dieser Stufe des Idschtihad ist von allen sunnitischen Rechtsschulen theoretisch anerkannt worden; seit der Gründung dieser Schulen ist sie jedoch praktisch außer Kraft gesetzt worden. Der Grund dafür liegt darin, dass DIE VORSTELLUNG DES ‚ABSOLUTEN IDSCHTIHAD‘ MIT BEDINGUNGEN UMGEBEN WURDE, DEREN ERFÜLLUNG FÜR EINEN EINZELNEN MENSCHEN BEINAHE UNMÖGLICH IST. Eine solche Haltung, die den Idschtihad außerordentlich erschwert, ist in Wirklichkeit dem Wesen eines Rechtssystems, das auf dem Koran beruhen sollte, völlig fremd. Denn der Koran gründet das Leben grundsätzlich auf einer dynamischen Struktur.“


„Einige westliche Autoren führen den starren Charakter der islamischen Rechtswissenschaft auf den türkischen Einfluss zurück. Diese Auffassung ist völlig widersprüchlich, denn die etablierten Schulen der islamischen Rechtswissenschaft hatten ihre Ausbildung LANGE VOR DEM BEGINN DES TÜRKISCHEN EINFLUSSES IN DER ISLAMISCHEN GESCHICHTE bereits abgeschlossen. Meiner Ansicht nach liegen die eigentlichen Ursachen anderswo …“


„Was die Türkei betrifft, so stellen wir fest, dass die Idee des Idschtihad, gestärkt und erweitert durch das moderne philosophische Denken, seit Langem im religiösen und politischen Geistesleben der türkischen Nation wirksam ist. Dies zeigt sich deutlich in der Theorie der ‚NEUEN ISLAMISCHEN RECHTSWISSENSCHAFT‘, die von Halim Sabit Şibay (gest. 1946) auf der Grundlage moderner soziologischer Konzepte entwickelt wurde.“


„Wenn die islamische Renaissance eine lebendige Wirklichkeit ist – und ich glaube, dass sie es ist –, dann müssen auch wir eines Tages UNSER GEISTIGES ERBE EINER NEUBEWERTUNG UNTERZIEHEN, SO WIE ES DIE TÜRKEN GETAN HABEN.“


„Ich kann nun dazu übergehen, den Zustand des religiösen und politischen Denkens in der Türkei zu beschreiben. Meine Darstellung wird Ihnen zeigen, wie sich die Kraft des Idschtihad in den jüngsten geistigen und praktischen Entwicklungen dieses Landes manifestiert hat.“


„Das Wesen des Tauhid, des Geistes des Islams, und der grundlegende Gedanke, der bewahrt werden muss, besteht aus GLEICHHEIT, SOLIDARITÄT UND FREIHEIT. Aus islamischer Sicht ist der Staat die institutionalisierte Form des Bemühens, diese idealen Prinzipien durch eine konkrete menschliche Organisation in Kräfte zu verwandeln, die innerhalb der Dimensionen von Zeit und Raum wirksam werden. DER STAAT IST IM ISLAM NUR UND AUSSCHLIESSLICH IN DIESEM SINNE THEOKRATISCH. Der Islam akzeptiert keine Regierungsform, die von einem ‚STELLVERTRETER GOTTES‘ beherrscht wird, der seinen persönlichen Despotismus jederzeit hinter einem künstlichen Schleier der Unfehlbarkeit verbergen kann. DIE VON AUSSEN AN DEN ISLAM GERICHTETE KRITIK ÜBERSIEHT DIESE WICHTIGE WAHRHEIT, DIE UNBEDINGT BERÜCKSICHTIGT WERDEN SOLLTE.“


„Im Islam gibt es keine Unterscheidung zwischen dem Heiligen und dem Profanen; einen profanen Bereich gibt es überhaupt nicht. Diese grenzenlose materielle Welt bildet ein Feld, in dem sich der Geist manifestiert. Deshalb ist alles und überall heilig. Wie der Heilige Prophet erklärt hat: ‚Die gesamte Erde, die ganze Welt des Seins, ist ein Ort der Niederwerfung, ein Heiligtum.‘ Nach islamischer Auffassung verkörpert der Staat das Bemühen, das Geistige durch menschliche Institutionen in die Wirklichkeit umzusetzen. In diesem Sinne steht daher JEDER STAAT, DER NICHT BLOSS EROBERUNG BETREIBT, SONDERN DIE VERWIRKLICHUNG DER OBEN GENANNTEN IDEALE (GLEICHHEIT, SOLIDARITÄT UND FREIHEIT) ANSTREBT, IM EINKLANG MIT DEM GÖTTLICHEN WILLEN.“


„Andererseits vertrat die von Großwesir Said Halim Pascha, der 1921 starb, angeführte ‚PARTEI FÜR RELIGIÖSE REFORM‘ eine grundlegende These: Der Islam verkörpere EINE HARMONISCHE VERBINDUNG VON IDEALISMUS UND POSITIVISMUS.“


„Nach Said Halim Pascha zielt der Islam seinem Wesen nach auf eine dynamische Erfahrung des Lebens ab. Der einzige Weg, diese Dynamik wiederzugewinnen, besteht darin, die STARRE HÜLLE abzuwerfen, die den Islam bewegungslos gemacht hat. Nur auf diese Weise können wir unsere moralischen, gesellschaftlichen und politischen Ideale so neu gestalten, dass sie ihrer Ursprünglichkeit, Universalität und Dynamik gerecht werden. Das Erste, was zu diesem Zweck getan werden muss, ist die WIEDERENTDECKUNG DER URSPRÜNGLICHEN WAHRHEITEN VON FREIHEIT, GLEICHHEIT UND SOLIDARITÄT.“


„Sie sehen, dass Said Halim Pascha eine FREIHEIT DES IDSCHTIHAD befürwortet, die es ermöglichen würde, die islamische Rechtswissenschaft aus einer neuen Perspektive und im Lichte des modernen Denkens und der modernen Erfahrungen neu zu gestalten.“


„Gestatten Sie mir nun zu untersuchen, wie die Große Nationalversammlung der Türkei die oben erwähnte Befugnis des Idschtihad im Hinblick auf die Institution des Kalifats ausgeübt hat. Nach sunnitischem Rechtsverständnis ist die Einsetzung eines Kalifen/Imams/Staatsoberhauptes eine absolute Notwendigkeit. In diesem Zusammenhang stellt sich zunächst folgende Frage: ‚Können das Recht und die Autorität des Kalifats einer einzigen Person (oder einem institutionellen Gremium von Fachleuten) übertragen werden?‘“


„Der Idschtihad der Türkei in dieser Angelegenheit lautet folgendermaßen: Im Geiste des Islams können das Recht und die Autorität des Kalifats, die dem Amt des Staatsoberhauptes entsprechen, einer einzelnen Person anvertraut oder einer gewählten Versammlung übertragen werden. Soweit mir bekannt ist, haben sich die Rechtsgelehrten Ägyptens und Indiens zu dieser Frage noch nicht geäußert. Persönlich halte ich den türkischen Idschtihad für eine ideale und vollkommen stichhaltige Position. Es gibt keinerlei Grund, diese Frage einer weiteren Diskussion zu unterziehen. Die republikanische Staatsform steht nicht nur in vollkommenem Einklang mit dem Geist des Islams; sie erweist sich auch als eine Notwendigkeit, um den neuen Kräften, die in der islamischen Welt führungslos zurückgelassen worden sind, eine Richtung zu geben.“


„Um den Idschtihad der Großen Nationalversammlung der Türkei zu verstehen, möchte ich Ihnen die wegweisenden Gedanken Ibn Khalduns vorstellen, des ersten Geschichtsphilosophen des Islams. In seinem berühmten Werk, der Muqaddima, unterscheidet Ibn Khaldun (gest. 808 n. H. / 1405 n. Chr.) drei verschiedene Auffassungen über das universelle islamische Kalifat:


  1. Das universelle Kalifat ist eine göttlich verordnete Institution und daher unverzichtbar.
  2. Die Frage des Kalifats ist lediglich eine gewöhnliche Angelegenheit des ÖFFENTLICHEN INTERESSES.
  3. Eine Institution namens Kalifat ist überhaupt nicht erforderlich.


Die letzte Auffassung gehört den Charidschiten. Es scheint, dass die Türkei die erste Position aufgegeben und die muʿtazilitische Auffassung übernommen hat, der zufolge DAS UNIVERSELLE KALIFAT EINE GEWÖHNLICHE ANGELEGENHEIT DES ÖFFENTLICHEN INTERESSES IST.“


„Die Türken verteidigen ihre Position folgendermaßen: ‚In unserem politischen Denken müssen wir unsere politischen Erfahrungen aus der Vergangenheit berücksichtigen. Diese Erfahrungen haben uns gezeigt, dass die Institution des universellen Kalifats in der praktischen Anwendung gescheitert ist. Das System des universellen Kalifats konnte verwirklicht werden, solange das islamische Reich als ein geschlossenes Ganzes funktionierte. Seit der Zerfall dieses einheitlichen Reiches eingetreten ist, sind unabhängige politische Gebilde entstanden. Folglich HAT DIE IDEE EINES UNIVERSELLEN KALIFATS IHRE PRAKTISCHE ANWENDBARKEIT VERLOREN UND KANN BEI DER NEUORDNUNG DES ZEITGENÖSSISCHEN ISLAMS KEINE BEDEUTUNG MEHR ALS LEBENDIGER FAKTOR BESITZEN.‘“


„Weit davon entfernt, heute irgendeinem nützlichen Zweck zu dienen, stellt die Idee eines universellen Kalifats ein ernsthaftes Hindernis für die Bildung einer Union unabhängiger muslimischer Staaten dar. IRAN hat aufgrund dogmatischer Unterschiede hinsichtlich des Kalifats eine völlig andere Haltung als die Türken eingenommen. MAROKKO hat ihnen allen gegenüber stets Misstrauen gehegt. Was ARABIEN betrifft, so hat es in dieser Angelegenheit konsequent seine eigenen besonderen Ambitionen verfolgt. All diese Spaltungen unter den Muslimen sind in Wirklichkeit aus dem irrationalen Festhalten an einer symbolischen und nostalgischen Kalifatsmacht entstanden, die schon vor langer Zeit verschwunden ist.“


„Unter diesen Umständen können wir noch einen Schritt weitergehen und fragen: ‚Warum sollten wir nicht aus den Lehren unserer politischen Erfahrungen lernen?‘


Hat der Qadi Abu Bakr al-Baqillani (gest. 403 n. H. / 1012 n. Chr.) nicht auf die Bedingung der ‚ABSTAMMUNG AUS DEM STAMM DER QURAISCH‘ FÜR DAS KALIFAT verzichtet – also auf die Forderung, dass die islamische Welt von einem Angehörigen des Quraisch-Stammes regiert werden müsse, gestützt auf die Macht, die dieser Stamm zu Lebzeiten des Propheten besaß –, als er erkannte, dass die Quraisch ihre Macht schon lange zuvor verloren hatten?“


„Selbst Ibn Khaldun, der persönlich an der Voraussetzung der quraischitischen Abstammung für das Kalifat festhielt, hat diese These bereits vor Jahrhunderten aufgegeben. Ibn Khaldun erklärt: ‚Da die Macht der Quraisch unwirksam geworden ist, besteht die einzige Lösung darin, denjenigen als Kalifen anzuerkennen, der in einem Land, in dem er seine Macht unter Beweis stellen kann, der Stärkste ist.‘“


So schlägt Ibn Khaldun, indem er die zwingende Bedeutung und die Logik der tatsächlichen Verhältnisse anerkennt, eine bestimmte Position vor. Diese Position kann als die erste, wenn auch noch undeutliche Vision eines ‚INTERNATIONALEN ISLAMS‘ betrachtet werden, dessen schwache erste Anzeichen erst zu Ibn Khalduns eigener Zeit wahrnehmbar wurden.“


„Dies war auch die Haltung der modernen Türken, deren Denken sich von den durch gelebte Erfahrung offenbarten Wirklichkeiten inspirieren lässt und nicht von den scholastischen Überlegungen jener Rechtsgelehrten, die unter völlig anderen Bedingungen lebten.“


„Meiner Ansicht nach weisen die von den Türken vorgebrachten Argumente, wenn sie richtig bewertet werden, auf das Entstehen eines internationalen Ideals in dieser Richtung hin. Obwohl dieses Ideal das eigentliche Wesen des Islams ausmacht, wurde es durch den ARABISCHEN IMPERIALISMUS, der in den ersten Jahrhunderten dieser Religion aufkam, überschattet oder verdrängt.“


„Dieses neue Ideal fand seinen Widerhall in den Werken des großen türkischen nationalistischen Dichters Ziya Gökalp, dessen Dichtung von der Philosophie Auguste Comtes inspiriert war und der im zeitgenössischen türkischen Denken einen äußerst wichtigen Platz einnimmt. Ich zitiere hier eine Zusammenfassung eines seiner Gedichte aus der deutschen Übersetzung von Professor Fischer:


‚Um im Namen des Islams eine wirklich wirksame politische Union zu schaffen, müssen zunächst alle muslimischen Länder unabhängig werden. Anschließend müssen sie sich als Ganzes unter einem einzigen Kalifen zusammenschließen. Ist etwas Derartiges zum gegenwärtigen Zeitpunkt möglich? Wenn nicht, muss jeder abwarten. In der Zwischenzeit muss der Kalif in Istanbul zunächst seine eigenen Angelegenheiten in Ordnung bringen, um die Grundlagen eines modernen Staates zu schaffen, der ordnungsgemäß funktionieren kann. Auf internationaler Ebene gibt es weder Rücksichtnahme noch Bevorzugung der Schwachen; allein Stärke verschafft Respekt.‘“


„Diese Zeilen Ziya Gökalps bringen die Tendenzen der zeitgenössischen Muslime deutlich zum Ausdruck. In unserer Zeit muss sich jede muslimische Nation zunächst auf die Tiefen ihrer eigenen Identität besinnen und sich stärken, indem sie ihre Aufmerksamkeit eine Zeit lang ausschließlich auf ihre eigene Existenz richtet, bis sich auf globaler Ebene eine starke ‚FAMILIE MUSLIMISCHER REPUBLIKEN‘herausgebildet hat.“


„Nach Auffassung nationalistischer Denker wie Ziya Gökalp (gest. 1924) lässt sich die Schaffung einer echten und lebendigen Union nicht so einfach allein durch eine symbolische Führung erreichen. Eine solche Union erreicht ihre endgültige und ideale Gestalt dadurch, dass sie sich als eine Vielzahl freier und unabhängiger Gebilde (Staaten) formiert, in denen RIVALITÄTEN ZWISCHEN DEN VERSCHIEDENEN ETHNIEN durch das verbindende Band eines höheren geistigen Strebens gemildert, ausgeglichen und harmonisiert werden.“


„Die folgende Passage, die ich aus Ziya Gökalps Gedicht ‚Religion und Wissenschaft‘ zitieren werde, wird ein weiteres Licht auf das allgemeine Religionsverständnis werfen, das sich in der zeitgenössischen islamischen Welt allmählich herausbildet:“


RELIGION UND WISSENSCHAFT


Wer waren die ersten Wegweiser der Menschheit?


Ohne Zweifel die Propheten und die Heiligen.


In diesem Zeitalter führt uns die Religion zur Weisheit;


Moral und Kunst schöpfen gleichermaßen ihr Licht aus ihr.


Doch später macht die Religion einem rohen Asketismus Platz,


Und ihre leidenschaftliche Ekstase verblasst allmählich;


Die Winde der Heiligen wehen nicht mehr,


Und der Titel des geistigen Führers geht auf die Rechtsgelehrten über.


Die Führung der Rechtsgelehrten gründet auf überlieferten Berichten;


Mit Gewalt zwingen sie die Religion auf diesen Weg.


Die Weisheit sagt: „Mein Führer ist die rationale Erkenntnis;


Deshalb gehst du nach rechts, während ich nach links gehe.“


Die Religion wird zur Erzieherin, die Weisheit zum Lehrmeister;


Jede zieht den Geist in eine andere Richtung!


Während sie gegeneinander kämpfen, entsteht


Eine positive Wissenschaft, die aus der Erfahrung hervorgeht.


Dieser letzte Meister erklärt:


„Die Überlieferung ist Geschichte;


Die Vernunft ist die Methode, mit der Geschichte verstanden wird.


Beide weisen auf dasselbe Ziel hin:


Die Verwirklichung dessen, wonach der Geist strebt.“


Was ist dieses Ziel? Ist es ein von Ekstase erfülltes Herz,


In dem alles Heilige seinen Ausdruck findet?


Wenn dem so ist, dann hört mein letztes Wort:


„RELIGION IST DIE POSITIVE WISSENSCHAFT DER EKSTASE IM HERZEN!“


„Diese Zeilen zeigen deutlich, wie schön der türkische Denker Ziya Gökalp Comtes Theorie der drei Entwicklungsstadien des menschlichen Geistes – [des religiösen, des metaphysischen und des wissenschaftlichen Stadiums] – an die islamische Auffassung von Religion angepasst hat. Wir sollten außerdem darauf hinweisen, dass das in diesen Zeilen zum Ausdruck kommende und sich herauskristallisierende Religionsverständnis auch Gökalps Haltung gegenüber der privilegierten Stellung offenbart, die der arabischen Sprache im türkischen Bildungssystem eingeräumt wird.“


„Gökalp schreibt hierzu:


‚Ein Land, in dessen Moscheen der Koran auf Türkisch rezitiert wird,


In dem die Dorfbewohner die Bedeutung der Gebete verstehen, die sie während des Gottesdienstes sprechen …


Ein Land, in dessen Schulen der Koran auf Türkisch gelehrt wird,


In dem Jung und Alt gleichermaßen die Gebote Gottes kennen …


O Sohn der Türken, das ist deine Heimat!‘“


„Wenn das Ziel der Religion darin besteht, das Herz zu vergeistigen, dann ist es unerlässlich, in die menschliche Seele vorzudringen. Und nach Ziya Gökalp müssen die Ideen, die diese Vergeistigung bewirken, in der eigenen Muttersprache des Menschen verkörpert sein, damit sie die innere Welt des Einzelnen möglichst wirksam erreichen können.“


„In Indien werden viele Menschen eine solche Ersetzung des Arabischen durch das Türkische kritisieren und verurteilen. Aus bestimmten Gründen, die im weiteren Verlauf deutlich werden, ist Gökalps Idschtihad ernsthaften Einwänden und Herausforderungen ausgesetzt. Dennoch muss anerkannt werden, dass die von Gökalp vorgeschlagene Reform in der Geschichte des Islams keineswegs ohne Vorläufer ist.“


„Als Muhammad ibn Tumart (gest. 525 n. H. / 1130 n. Chr.), einer der Führer des muslimischen Andalusiens und von berberischer Herkunft, an die Macht kam und die religiösen Kader sowie das System des Almohadenstaates etablierte, berücksichtigte er die Lebensumstände der ungebildeten Berber und erließ folgende Anordnung: Der Koran sollte in die Berbersprache übersetzt und in dieser Sprache rezitiert werden. Auch der Gebetsruf sollte auf Berberisch erfolgen. Alle Religionsgelehrten und Geistlichen wurden verpflichtet, die Berbersprache zu erlernen.“


Da Iqbal kein Rechtsgelehrter war, beschränkt er sich bei der Erörterung der Frage des Gottesdienstes durch eine Übersetzung des Korans zu Recht auf Beispiele aus der Geistes- und politischen Geschichte.


Das von Iqbal vertretene Verständnis verfügt jedoch in der Geschichte der islamischen Rechtswissenschaft über Dutzende von Quellen und Hunderte von Verteidigern. Darüber hinaus war der erste, der eine Fatwa erließ, welche das Gebet anhand einer Koranübersetzung sowie den Vortrag des übersetzten Gebetsrufs gestattete, Imam Abu Hanifa, der als Vater der islamischen Rechtswissenschaft gilt. Und dies geschah vier Jahrhunderte vor Ibn Tumart und zwölf Jahrhunderte vor Ziya Gökalp …


Was wir wissen müssen, ist Folgendes:


DER HISTORISCHE WEG­BEREITER UND ZUGLEICH DER ISLAMRECHTLICHE WEG­BEREITER DER IDEE, DEN GOTTESDIENST MIT EINER ÜBERSETZUNG DES KORANS ZU VERRICHTEN, IST IMAM ABU HANIFA.


YAŞAR NURİ ÖZTÜRK


[*] Aus dem Buch „Ein Blick auf den türkischen Unabhängigkeitskrieg durch das Fenster des Korans“ des verstorbenen Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk.

                  ************

ألعربية


العلاقة بين مبدأ الحركة في الإسلام والثورات الجمهورية في تركيا


نترك الآن الكلمة لإقبال نفسه، لكي نتتبع، من خلال مؤلفاته، العلاقة التي رآها بين التراث الفكري للإمام أبي حنيفة والجمهورية التي أسسها أتاتورك.


(ونود أن نشير أيضاً إلى أننا سنقطع النص بين الحين والآخر لإضافة بعض الإيضاحات التفسيرية).


«مبدأ الحركة في بنية الإسلام»


«ما هو مبدأ الحركة في بنية الإسلام؟ يُعرف هذا المبدأ باسم الاجتهاد…»


«أقترح في هذه المحاضرة أن أقتصر على الدرجة الأولى من الاجتهاد وحدها، وهي السلطة التشريعية الكاملة. إن إمكانية هذه الدرجة من الاجتهاد قد أقرّت بها نظرياً جميع المذاهب الفقهية السنية؛ غير أن هذه الدرجة ظلت، منذ تأسيس تلك المذاهب، معطّلة من الناحية العملية. ويعود ذلك إلى أن فكرة الاجتهاد المطلق أُحيطت بشروط يكاد يستحيل على فرد واحد استيفاؤها. إن مثل هذا الموقف، الذي يجعل الاجتهاد أمراً بالغ الصعوبة، غريب تماماً عن طبيعة النظام القانوني الذي ينبغي أن يستند إلى القرآن. فالقرآن يؤسس الحياة، في جوهرها، على بنية ديناميكية متحركة».


«يعزو بعض الكتّاب الغربيين الطابع الجامد للفقه الإسلامي إلى التأثير التركي. وهذا رأي متناقض تماماً، لأن المذاهب الفقهية الإسلامية المعروفة كانت قد اكتمل تشكّلها قبل وقت طويل من بداية التأثير التركي في التاريخ الإسلامي. وفي رأيي، فإن الأسباب الحقيقية تكمن في مواضع أخرى…»


«أما فيما يتعلق بتركيا، فإننا نلاحظ أن فكرة الاجتهاد، التي عززها الفكر الفلسفي الحديث ووسّع آفاقها، ظلت فاعلة منذ زمن طويل في الحياة الفكرية الدينية والسياسية للأمة التركية. ويتجلى ذلك بوضوح في نظرية «الفقه الإسلامي الجديد» التي طوّرها حليم ثابت شيباي (توفي سنة 1946)، مستنداً إلى المفاهيم السوسيولوجية الحديثة».


«إذا كان البعث الإسلامي حقيقة حية وواقعة قائمة ــ وأنا أعتقد أنه كذلك ــ فلا بد لنا نحن أيضاً، يوماً ما، من إخضاع تراثنا الفكري لإعادة التقييم، تماماً كما فعل الأتراك.»


«يمكنني الآن أن أنتقل إلى وصف حالة الفكر الديني والسياسي في تركيا. وستُظهر لكم هذه الدراسة كيف تجلّت قوة الاجتهاد في التطورات الفكرية والعملية الحديثة التي شهدها هذا البلد».


«إن جوهر التوحيد، الذي هو روح الإسلام، والفكرة الأساسية التي يجب الحفاظ عليها، يتمثل في المساواة والتضامن والحرية. ومن وجهة النظر الإسلامية، فإن الدولة هي الصيغة المؤسسية للمسعى الرامي إلى تحويل هذه المبادئ المثالية إلى قوى فاعلة ضمن أبعاد الزمان والمكان، من خلال تنظيم بشري ملموس. إن الدولة في الإسلام ثيوقراطية بهذا المعنى وحده، ولا تكون كذلك بأي معنى آخر. فالإسلام لا يقبل شكلاً من أشكال الحكم يهيمن عليه «نائب عن الله»، يستطيع دائماً أن يخفي استبداده الشخصي وراء ستار مصطنع من العصمة. إن الانتقادات الموجّهة إلى الإسلام من خارجه تغفل هذه الحقيقة المهمة التي تستحق أن تؤخذ بعين الاعتبار.»


«في الإسلام، لا يوجد تمييز بين المقدّس والدنيوي، إذ لا وجود أصلاً لمجال دنيوي منفصل عن المقدّس. إن هذا العالم المادي اللامتناهي يشكّل ميداناً تتجلى فيه الروح. ولذلك فإن كل مكان مقدّس. وكما أعلن النبي الكريم: «الأرض كلها، وعالم الوجود بأسره، موضع للسجود ومكان للعبادة». ووفقاً للإسلام، تمثل الدولة السعي إلى تجسيد الجانب الروحي من خلال المؤسسات البشرية. ومن هذا المنطلق، فإن كل دولة لا تسعى إلى مجرد الفتح والغزو، بل تعمل على تحقيق المثل العليا المذكورة آنفاً (المساواة والتضامن والحرية)، تكون منسجمة مع الإرادة الإلهية.»


«ومن جهة أخرى، فإن «حزب الإصلاح الديني»، الذي قاده الصدر الأعظم سعيد حليم باشا، المتوفى سنة 1921، أصرّ على أطروحة أساسية مفادها أن الإسلام يمثل احتضاناً منسجماً للمثالية والوضعية.»


«وفقاً لسعيد حليم باشا، يهدف الإسلام في جوهره إلى تحقيق تجربة ديناميكية للحياة. والطريق الوحيد لاستعادة هذه الديناميكية هو التخلص من القشرة الجامدة التي جعلت الإسلام ساكناً لا حراك فيه. وبهذه الطريقة وحدها يمكننا إعادة بناء مُثُلنا الأخلاقية والاجتماعية والسياسية على نحو يليق بأصالتها وشموليتها وديناميكيتها. وأول ما ينبغي القيام به لتحقيق هذا الغرض هو إعادة اكتشاف الحقائق الأصلية للحرية والمساواة والتضامن.»


«يمكنكم أن تروا أن سعيد حليم باشا يدعو إلى حرية الاجتهاد التي تتيح إعادة بناء الفقه الإسلامي من منظور جديد، في ضوء الفكر والتجربة الحديثين».


«والآن، اسمحوا لي أن أبحث كيف مارست الجمعية الوطنية الكبرى لتركيا سلطة الاجتهاد المذكورة آنفاً فيما يتعلق بمؤسسة الخلافة. فوفقاً للفقه السني، يُعد تعيين خليفة أو إمام أو رئيس للدولة ضرورة مطلقة. وفي هذا السياق، يبرز السؤال الأول التالي: «هل يمكن إسناد حق الخلافة وسلطتها إلى شخص واحد (أو إلى هيئة مؤسسية من أصحاب الاختصاص)؟»


«لقد كان اجتهاد تركيا في هذه المسألة على النحو التالي: وفقاً لروح الإسلام، يمكن إسناد حق الخلافة وسلطتها، اللذين يعادلان منصب رئيس الدولة، إلى شخص واحد، كما يمكن إسنادهما إلى مجلس منتخب. وحسب علمي، لم يُبدِ فقهاء مصر والهند رأياً في هذه المسألة حتى الآن. أما أنا شخصياً، فأعتبر الاجتهاد التركي موقفاً مثالياً وسليماً تماماً. ولا يوجد أي مبرر لإعادة فتح هذه المسألة لمزيد من النقاش. إن النظام الجمهوري لا ينسجم تماماً مع روح الإسلام فحسب، بل إنه يمثل أيضاً ضرورة لتوجيه القوى الجديدة التي تُركت تائهة بلا قيادة في العالم الإسلامي».


«ولكي نفهم اجتهاد الجمعية الوطنية الكبرى لتركيا، اسمحوا لي أن أعرّفكم بالأفكار الرائدة لابن خلدون، أول فيلسوف للتاريخ في الإسلام. ففي مؤلفه الشهير «المقدمة»، يحدد ابن خلدون (توفي سنة 808 هـ / 1405 م) ثلاثة آراء مختلفة بشأن الخلافة الإسلامية العامة:


  1. الخلافة الإسلامية العامة مؤسسة إلهية مفروضة، ولذلك فهي ضرورة لا غنى عنها.
  2. مسألة الخلافة ليست سوى مسألة عادية تتعلق بالمصلحة العامة.
  3. لا توجد أي حاجة على الإطلاق إلى مؤسسة تسمى الخلافة.


أما الرأي الأخير فينتمي إلى الخوارج. ويبدو أن تركيا قد تخلّت عن الرأي الأول وتبنّت الموقف المعتزلي الذي يعتبر الخلافة الإسلامية العامة مسألة عادية من مسائل المصلحة العامة.»


«ويدافع الأتراك عن موقفهم على النحو التالي:


«في نظامنا الفكري السياسي، ينبغي لنا أن نأخذ تجاربنا السياسية الماضية بعين الاعتبار. فقد أظهرت لنا تلك التجارب أن مؤسسة الخلافة العامة قد أخفقت من الناحية العملية. لقد كان نظام الخلافة العامة قابلاً للتطبيق عندما كانت الإمبراطورية الإسلامية تعمل بوصفها كياناً موحداً ومتكاملاً. ولكن، منذ تفكك تلك الإمبراطورية الموحدة، ظهرت كيانات سياسية مستقلة. وبالتالي، فإن فكرة الخلافة العامة لم تعد قابلة للتطبيق عملياً، ولم يعد بإمكانها أن تؤدي أي دور ذي دلالة بوصفها عاملاً حياً في إعادة تنظيم الإسلام المعاصر.»


«وبدلاً من أن تحقق فكرة الخلافة العامة أي غرض مفيد في عصرنا، فإنها تشكل عقبة خطيرة أمام إقامة اتحاد بين الدول الإسلامية المستقلة. لقد اتخذت إيران موقفاً مختلفاً تماماً عن موقف الأتراك بسبب الاختلافات المذهبية المتعلقة بالخلافة. أما المغرب، فقد ظل ينظر إلى جميع الأطراف بريبة وشك. وأما الجزيرة العربية، فقد واصلت السعي وراء طموحاتها الخاصة في هذه المسألة. وفي الواقع، فإن كل هذه الانقسامات بين المسلمين قد نشأت من الإصرار غير العقلاني على سلطة رمزية وحنينية (لخلافة) اختفت منذ زمن بعيد».


«وفي ظل هذه الظروف، يمكننا أن نذهب خطوة أبعد ونسأل: «لماذا لا نتعلم من دروس تجاربنا السياسية؟»


ألم يتخلَّ القاضي أبو بكر الباقلاني (توفي سنة 403 هـ / 1012 م) عن شرط الانتساب إلى قريش لتولي الخلافة ــ أي قبول أن يحكم العالم الإسلامي شخص من قبيلة قريش، استناداً إلى القوة التي كانت تتمتع بها تلك القبيلة في حياة النبي ــ عندما أدرك أن قريشاً فقدت تلك القوة منذ زمن طويل؟»


«حتى ابن خلدون نفسه، الذي كان يؤمن شخصياً باشتراط النسب القرشي لتولي الخلافة، قد تخلى عن هذه الأطروحة قبل قرون. ويقول ابن خلدون:


«لما أصبحت قوة قريش غير ذات فاعلية، لم يبقَ سوى حل واحد، وهو الاعتراف بأقوى شخص بوصفه خليفة في البلد الذي يستطيع فيه إظهار قوته».


وهكذا، فإن ابن خلدون، إذ يعترف بقوة الظروف الواقعية ومنطقها الحتمي، يطرح موقفاً محدداً. ويمكن اعتبار هذا الموقف أول تصور، وإن كان غير واضح المعالم، لفكرة «الإسلام الدولي»، الذي لم تكن بوادره الأولية الخافتة قد بدأت تظهر للعيان إلا في عصر ابن خلدون نفسه».


«وهذا أيضاً هو موقف الأتراك المعاصرين، الذين يستلهمون في تفكيرهم الحقائق التي تكشف عنها التجربة المعيشة، بدلاً من الاستدلالات المدرسية التي وضعها فقهاء عاشوا في ظل ظروف مختلفة تماماً».


«وفي رأيي، فإن الحجج التي طرحها الأتراك، إذا جرى تقييمها على النحو الصحيح، تشير إلى ظهور مثل أعلى دولي في هذا الاتجاه. وعلى الرغم من أن هذا المثل الأعلى يشكل جوهر الإسلام ذاته، فإن الإمبريالية العربية التي ظهرت خلال القرون الأولى لهذا الدين قد حجبت هذا المثل الأعلى أو حلّت محله».


«وقد وجد هذا المثل الأعلى الجديد صداه في أعمال الشاعر القومي التركي الكبير ضياء كوك ألب، الذي استلهم شعره من فلسفة أوغست كونت، والذي يحتل مكانة بالغة الأهمية في الفكر التركي المعاصر. وأقتبس هنا ملخصاً لإحدى قصائد ضياء كوك ألب، وفقاً للترجمة الألمانية التي أعدّها الأستاذ فيشر:


«من أجل إقامة اتحاد سياسي حقيقي وفعّال باسم الإسلام، ينبغي لجميع البلدان الإسلامية أولاً أن تصبح مستقلة. وبعد ذلك، عليها أن تتحد ككيان واحد تحت قيادة خليفة واحد. فهل يمكن تحقيق أمر كهذا في الوقت الحاضر؟ إذا لم يكن ذلك ممكناً، فعلى الجميع الانتظار. وفي هذه الأثناء، ينبغي للخليفة في إسطنبول أن يرتب شؤون بيته أولاً، لكي يضع أسس دولة حديثة قادرة على العمل بصورة سليمة. ففي الساحة الدولية، لا توجد مراعاة للضعفاء ولا محاباة لهم؛ فالقوة وحدها هي التي تفرض الاحترام».


«إن هذه الأبيات لضياء كوك ألب تعبّر بوضوح عن توجهات المسلمين المعاصرين. ففي عصرنا، ينبغي لكل أمة مسلمة أن تعود إلى أعماق هويتها الخاصة وأن تعمل على تقوية ذاتها، وأن توجّه اهتمامها، لبعض الوقت، حصراً إلى وجودها الذاتي، إلى أن تتأسس على المستوى العالمي «عائلة قوية من الجمهوريات الإسلامية».»


«وفقاً للمفكرين القوميين أمثال ضياء كوك ألب (توفي سنة 1924)، فإن إقامة اتحاد حقيقي وحيّ ليست أمراً يمكن تحقيقه بسهولة من خلال قيادة رمزية فحسب. فهذا الاتحاد يبلغ صورته النهائية والمثالية عندما يتشكل في هيئة مجموعة من الكيانات (الدول) الحرة والمستقلة، بحيث يتم تهذيب التنافسات العرقية (الإثنية) فيما بينها، وتحقيق التوازن والانسجام بينها، من خلال الرابطة الموحدة المتمثلة في تطلع روحي أسمى».


«إن المقطع التالي، الذي سأقتبسه من قصيدة ضياء كوك ألب «الدين والعلم»، سيلقي مزيداً من الضوء على الفهم العام للدين الذي بدأ يتشكل تدريجياً في العالم الإسلامي المعاصر».


الدين والعلم


من كانوا أول المرشدين للبشرية؟


بلا شك، كانوا الأنبياء والأولياء.


في هذا العصر، يقودنا الدين نحو الحكمة؛


ومن الدين يستمد كل من الأخلاق والفن نوره.


لكن الدين يفسح المجال لاحقاً لزهد أجوف خشن،


وتخبو تدريجياً نشوته المتقدة؛


فلا تعود رياح الأولياء تهبّ،


وينتقل لقب المرشد الروحي إلى الفقهاء.


إن إرشاد الفقهاء يقوم على الروايات المنقولة؛


وهم يجرّون الدين قسراً في هذا الطريق.


أما الحكمة فتقول: «مرشدي هو المعرفة العقلية؛


ولذلك أنت تسير إلى اليمين، بينما أسير أنا إلى اليسار».


فيصبح الدين مربّياً، والحكمة معلّماً؛


وكل منهما يجذب الروح في اتجاه مختلف!


وبينما يتصارعان فيما بينهما، ينبثق


علم وضعي مولود من التجربة.


وهذا المعلم الأخير يعلن:


«التقليد هو التاريخ؛


والعقل هو المنهج الذي يُفهم به التاريخ.


وكلاهما يشير إلى الشيء ذاته:


تحقيق ما تتوق إليه الروح».


وما ذلك الشيء؟ أهو قلب مفعم بالنشوة الروحية،


يعبّر فيه كل ما هو مقدّس عن ذاته؟


إذا كان الأمر كذلك، فاستمعوا إلى كلمتي الأخيرة:


«الدين هو العلم الوضعي للنشوة الروحية في القلب!»


«تُظهر هذه الأبيات بوضوح كيف استطاع المفكر التركي ضياء كوك ألب أن يكيّف بصورة جميلة نظرية كونت حول المراحل الثلاث لتطور العقل البشري ــ [المرحلة الدينية، والمرحلة الميتافيزيقية، والمرحلة العلمية] ــ مع النظرة الإسلامية إلى الدين. وينبغي لنا أيضاً أن نشير إلى أن الفهم الديني الذي تبلور في هذه الأبيات يكشف عن موقف كوك ألب تجاه المكانة المتميزة التي مُنحت للغة العربية في النظام التعليمي التركي».


«ويكتب كوك ألب في هذا الشأن:


«بلدٌ يُتلى فيه القرآن باللغة التركية في مساجده،


ويفهم فيه أهل القرى معاني الأدعية التي يتلونها أثناء عبادتهم…


بلدٌ يُعلَّم فيه القرآن باللغة التركية في مدارسه،


ويعرف فيه الصغار والكبار أوامر الله…


يا ابن الترك، ذلك هو وطنك!»


«إذا كان هدف الدين هو إضفاء الروحانية على القلب، فإن النفاذ إلى أعماق النفس البشرية أمر لا غنى عنه. ووفقاً لضياء كوك ألب، لكي يتحقق هذا النفاذ بأقصى قدر من الفاعلية في العالم الداخلي للفرد، ينبغي أن تتجسد الأفكار التي تؤدي إلى إضفاء الروحانية في اللغة الأم لذلك الفرد نفسه».


«في الهند، سينتقد كثيرون ويستنكرون استبدال اللغة العربية باللغة التركية على هذا النحو. ولأسباب معينة ستتضح في سياق الحديث لاحقاً، فإن اجتهاد كوك ألب يظل عرضة لاعتراضات وتحديات جدية. ومع ذلك، ينبغي الاعتراف بأن الإصلاح الذي اقترحه كوك ألب ليس أمراً بلا سابقة في تاريخ الإسلام».


«عندما وصل محمد بن تومرت (توفي سنة 525 هـ / 1130 م)، أحد قادة الأندلس الإسلامية والمنحدر من أصل بربري، إلى السلطة، وأقام الكوادر الدينية والنظام الخاص بدولة الموحدين، أخذ في الحسبان ظروف البربر الذين لم يتلقوا تعليماً، وأصدر المرسوم التالي:


كان ينبغي ترجمة القرآن إلى اللغة البربرية وتلاوته بهذه اللغة. كما كان ينبغي رفع الأذان باللغة البربرية. وأُلزم جميع علماء الدين ورجال الدين بتعلّم اللغة البربرية».


وبما أن إقبال لم يكن فقيهاً، فإنه يقتصر، وبحق، عند مناقشة مسألة أداء العبادات من خلال ترجمة القرآن، على الاستشهاد بأمثلة من التاريخ الفكري والسياسي.


غير أن الفهم الذي يدافع عنه إقبال له عشرات المصادر ومئات المدافعين عنه في تاريخ الفقه الإسلامي. وعلاوة على ذلك، فإن أول من أصدر فتوى تجيز الصلاة من خلال ترجمة القرآن، وكذلك رفع الأذان المترجم، هو الإمام أبو حنيفة، الذي يُعتبر أبا الفقه الإسلامي. وقد حدث ذلك قبل ابن تومرت بأربعة قرون، وقبل ضياء كوك ألب باثني عشر قرناً…


وما ينبغي لنا أن نعرفه هو الآتي:


إن الرائد التاريخي، وكذلك الرائد الفقهي، لفكرة أداء العبادات من خلال ترجمة القرآن هو الإمام أبو حنيفة.


ياشار نوري أوزتورك


[*] مقتطف من كتاب «نظرة على حرب الاستقلال التركية من نافذة القرآن» للراحل الأستاذ الدكتور ياشار نوري أوزتورك.

                     *************

İslam’daki Hareket İlkesinin Türk

Cumhuriyet Devrimleriyle İlişkisi🫆THE RELATIONSHIP BETWEEN THE PRINCIPLE OF MOVEMENT IN ISLAM AND THE REPUBLICAN REVOLUTIONS OF TÜRKİYE🫆DAS VERHÄLTNIS ZWISCHEN DEM BEWEGUNGSPRINZIP IM ISLAM UND DEN REPUBLIKANISCHEN REVOLUTIONEN DER TÜRKEI🫆العلاقة بين مبدأ الحركة في الإسلام والثورات الجمهورية في تركيا

Yorumlar

Popüler Yayınlar